گره چینی

نوشته شده در 18 آگوست 2020 / توسط فرهنگ سازان معاصر

گره چینی

یکی از هنرهای سنتی و زیبایی ایرانی گره چینی می باشد،
این هنر امروزه به عنوان هنری تزئینی و کاربردی مورد استفاده می باشد ،
این هنر بر پایه و اساس نقوش هندسی است و در نگاه اول اشکال هندسی و منظمی دیده می شود،
که با ترتیب و نظم خاصی در کنار هم قرار می گیرند که در همان نگاه اول هر بیننده ایی را جذب خود می کند.

می توان گفت گره چینی یکی از شاخه های هنر معماری و کاشی کاری سنتی است،
معماری ایرانی بیانگر رمز و راز هستی است و با زبان هندسه به خوبی بیان می شود،
طرح ها و نقش های هندسی  با کاشی، آجر، چوب یا سایر مواد درست می شود ،
کنار هم قرار می گیرند و شکل زیبایی از گره چینی را ایجاد می کند.

در گذشته در طرح درها و پنجره های خانه ها، مساجد و …  در نجف آباد با این هنر آراسته می شدند،
امروزه این هنر رشد کرده و نه تنها در ایران بلکه در کشور های دیگر نمونه هایی از آن را می توان مشاهده کرد،
و در اشیای تزئینی زیادی کاربرد پیدا کرده است

 گره چینی

در واقع ترکیب و ساخت نقوش هندسی منظم است ،
که ویژگی بارز و مهم آن تکرار دوباره نقوش و ترکیب شدن آنها با هم اشت،
گره چینی از جمله هنرهایی است که در معماری ایران فقط نقش تزئینی ندارد و در جایگاه خود کاربردهای گوناگونی را دارد.

گره چینی یکی از زیر شاخه های صنایع چوب است که در معماری ایران رواج دارد،
این هنر در امکان متبرکه، امامزاده ها، حرم ها ، منازل، منبر ،مساجد، کاخ ها ، نرده ها و … دیده می شود

تعریف گره چینی

گره چینی هنری است با قطعات برش خودره چوب در اشکال هندسی منظم مختلف، متعدد،
که با وحدت خاص و هندسی به شکل هماهنگ در یک کادر مشخص به صورت تکراری در کنار هم قرار می گیرند،
اما اصل و رکن لاینفک گره چینی هندسه نقوش و گره کشی ان است .

به طور کلی ترکیب هماهنگ مجموعه ایی از شکل های هندسی با نظم و ترتیب و شکل های هماهنگ و قرینه و آینه ایی،
با نظم و قاعده ایی در یکطرح شبکه ایی مشخص در کنار هم چیده می شوند ،
و به صورت تکراری اضافه می شوند، که در نمای بزرگ تر، منظم ، هماهنگ و جذاب دیده می شود.

اجزای تشکیل دهنده گره چینی

  • آلت
  • لقط

واحد کار در گره ، آلت نامیده می شود،
به معنای ابزار، که واسطه ایی میان هنرمند و در اینجا چوب برای رسیدن به اثر هنری است،
در واقع خط مرزی بین لقاط است که در گره های گوناگون متفاوت است

شکل های گره را لقط می گویند،
از خط های مستقیم و بر اساس قاعده ایی منظم به شکل های هندسی است که در یک قاب یا زمینه محدود می شود
جنس لقا معمولا از جنس چوب، شیشه یا هر جنس دیگری می تواند باشد

تاریخچه گره چینی

این هنر ظریف و زیبا از اوایل دوره اسلامی در ایران رایج بوده است،
بعضی محققان معتقدند این هنر از دوران خلفای عباسی آغاز شده ،
و در قرن ۶ تا ۸ هجری قمری در مصر و سوریه متداول بوده و سپس به ایران هم رسیده است ،
اما پیشنه اصلی این هنر در معماری ایرانی به دوره سلجوقی و صفوی می رسد ،
و خاستگاه ان در اصفهان بوده است.

از دوران صفوی به بعد ارسی رایج شد که  شیشه های رنگی در چوب های مشبک رایج بودند،
هنرهای چوبی پس از صفویه ، در دوران قاچار با افت فنی روبرو شد، اما هنر ارسی سازی به اوج خودش رسید .

در کل در ۱۰۰ سال اخیر چوب و فرآورده های آن به عنوان مصالحی موثر در ستون های چوبی، پوشش سقف های دو جداری خارجی و توفال سازی، ساختن در و پنجره های ارسی، قواره بری، مشبک بری ، گره سازی و … بسیار پرکاربرد دیده می شود

نمونه های تاریخی گره چینی

عمارت چهل ستون، هشت بهشت ، خانه های تاریخی مانند خانه اعلم، شیخ الاسلام، سوکیاس( از عمارت های مهم و دیدنی جلفای اصفهان در منطقه ارمنی نشین اصفهان)
و تعدادی از خانه های تاریخی کاشان مانند خانه طباطبایی ها ،خانه عباسیان، خانه بروجردی ها و خانه هایی در یزد و شهر های قدیمی و … نمونه های بازر و از بهترین های هنر گره چینی می باشد.

روش ساخت و تولید گره چینی

ابتدا طراحی و ترسیم گره بر اساس اندازه کار انجام می شود،
روی قسمت های مورد نیاز گره رسم می شود،
الگو یا قالب آماده می شود و چهارچوب یا کارگاه در اندازه مورد نظر ساخته می شود،
گره ها در واقع اتصالات کوچکی از چوب هستند که به صورت زبانه هایی در یکدیگر قفل می شوند،
و نقش هایی زیبایی ایجاد می کنند، هر چقدر ظریف تر باشند علاوه بر زیبا تر شد ارزش هنری بیشتری خواهد داشت.

چوب ها به ضخامت بند گره بریده می شود، در عین حال قطعاتی که در کار تکرار می شوند(چوب های واگیره) با قالب های آماده تهیه می شود،
به این ترتیب نق شها ایجاد می شوند،
به اره پشت بند دار، زاویه های اتصالات روی چوب برش زده می شود،
با ابزار رنده روی آلت ها ، دو سر هر یک از آلت ها، فاق و زبانه ، و هر اتصال دیگر  را ابزار می زنند،
در آخر گره ها چیده می شوند و اتصال های ساخته شده در گیر می شوند و در انتها شیشه های رنگی برش خورده کار می شوند

انواع گره

  • گره تند
  • گره کند
  • گره شل
  • گره تند و شل
  • گره کند و شل
  • گره پیلی
  • گره درودگری

این گره ها در طرح، زمینه ، نحوه قار رگرفتن کنار هم  با هم متفاوت هستند و قواعد گوناگونی در زمینه های مختلف باعث شکل گیری گره ها می  شود.

نکته ایی که در ساخت گره چینی است برای اتصال قطعات از هیچ میخ یا چسبی استفاده نمی شود،
و فقط با زبانه و ضربه این قطعات سوهان کشیده شده را درون هم قرار می دهند.

ابزار آلات و مواد اولیه ساخت گره چینی

همان ابزار کارگاه درودگری می باشد مانند

  • انواع اره شامل : فلکی،دوردگری،رادیکالی،چکشی،برقی،فارسی بر و  انواع اره های دستی
  • انواع  رنده  شامل : کف بری،گنده گیری، ابزاری،خشتی،دوراهی ، دستی
  • گیره و انواع گیره دستی و گیره رومیزی
  • انواع خط کش مانند تیزه دار کولیسی
  • انواع گونیا  مانند ۶۰ درجه ،فارسی، بازشو
  • سمباده و ماشین سمباده زنی
  • دیسکی
  • لرزشی و سنگ چرخی
  • انواع دریل
  • سوهان
  • چکش
  • مته
  • فرز و میز کار و …

چوب مناسب گره چینی

درخت چنار چوب مناسبی است و از درختان بومی ایران نیز می باشد ،
چوب نارنج، گردو، گلابی، عناب  و درخت های جنگلی مانند آزاد و راش نیز چوب های مناسب برای گره چینی هستند

 سخن نهایی

متاسفانه امروزه با فراگیر شده در و پنجره های آهنی و آلومینیومی این هنر رو به فراموشی رفته است،
در معماری امروزی نیز با کمی خلاقیت می توان از این هنر تزئینی استفاده کرد،
مانند پارتیشن ها جدا کننده ، یا حتی برای تزئین فضای خانه مانند قاب عکس، ظروف کریستال یا تقره و …
برای تزئئین چراغ ها و لوستر ها نیز می توان از این هنر استفاده کرد

بازگشت

صنایع دستی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *