عصارخانه آقا بزرگ در نجف آباد

نوشته شده در 20 آگوست 2020 / توسط فرهنگ سازان معاصر

عصارخانه آقا

عصارخانه آقا بزرگ 

عصارخانه بزرگ یا عصار خانه آقا یا عصارخانه اخلاقی این عصارخانه مربوط به دوره صفویه است و در خیابان ۱۷ شهریور در بازار سنتی نجف آباد قرار دارد
که در سال ۸۱ به عنوان یک آثار ملی ثبت شده است.
عصار خانه آقا  یکی از زیباترین و بزرگترین عصارخانه ایران است .
یکی از جذاب ترین قسمت های عصار خانه ، سنگ آسیایی است که روی آن سوره القلم به خط ” استاد محمد محسن الامامی ” حک شده
و در کنار تیرهای چوبی ، اهرمی برای روغن گرفتن از دانه های روغنی مثل برزگ یا گلزا است.

این روغن ها در قدیم برای روشن کردن چراغ استفاده می شده و اکنون برای تقویت در زمین کشاورزی ، رنگرزی و محافظت از چوب کشتی و کنده های عسل استفاده می شود.

در این اثر ، نیروی گردشی توسط شتران تولید می شد و با استفاده از مکانیزم های خاصی سنگ های آسیب زا می چرخاند ،
و سپس دانه های روغنی بین دو سنگ عصارخانه خرد و له می شد و برای روغن کشی آماده می شد.

در بخش دیگری دانه های روغنی لایه لایه شد و با فشار اهرم مثل تیرهای چوبی تقویت شده ، روغن دانه ها گرفته می شود.

عصارخانه آقا بزرگ 

آسیاب های مخصوصی در قدیم که برای خرد کردن مواردی چون سنگ ، زردچوبه ، فلفل و … یا مواد روغنی مثل کرچک و گلزا و … عصارخانه گفته می شود.
شکل ساختمان آن محوطه ای بود که وسط آن دو قطعه سنگ گرد قرار دارد و از یک طرف با اهرمی به یک حیوان مثل الاغ ، شتر ، قاطر یا اسب به صورت دورانی حرکت می کرد .
سنگ رویی آسیاب به گردش در می آید و آنچه بین دو سنگ بود نرم می شد .

سنگ رویی سوراخی داشت که مواد از آنجا به داخل ریخته می شد.
قسمت مرکزی عصارخانه در یک طبقه با ارتفاع ۱۱ متر است و سه فضای گنبدی شکل با مقطع کجاوه ایجاد شد ، سقف ها طاق چشمه است
و دارای نور گیر برای تامین روشنایی عصارخانه سقف گنبدی شکل محل دانه های روغنی را خنک نگه می داشت .
دیوارها و سقف خشتی و بدون کادربندی ، قاب سازی ، تزئینات و پنجره ساخته شده است.

قسمت های فضای اصلی عصارخانه 

  • پیشخوان : ورودی عصارخانه
  • بارانداز : محل تخلیه و نگهداری دانه
  • شتر خانه : محل نگهداری شترها
  • گرم خانه : محلی برای پاک کردن و بو دادن دانه های روغنی در دو طبقه
  • تیر خانه : قسمت مرکزی محل تیرهای روغن گیری

محل نگهداری خمره های حاوی روغن یک اتاق هشت ضلعی در طبقه زیرین است.

جنس سنگ آسیاب ، سنگ سختی است که از معدن لاسو در حوالی اردستان ساخته شده ،
در وسط سنگ افقی سوراخی به نام توبره که تیر چوبی مانند میله در آن قرار دارد . سنگ عمودی بزرگتر و با یک تیر چوبی از درخت زبان گنجشک یا وسک ساخته شده و لکه نام دارد ، و به شتر عصار خانه بسته می شده.

شتر نر ، که چشمان آن را می بستند با مرکبی گونی ، کرباس و زنجیر به کله بسته می شد و آسیاب را می چرخاند.

عصار کسی است که روغن خشخاش ، کیکج ، بید انجیر ، برزک ، کافشه و .. را می گیرد
و شغل وی عصاری است و شغل مهمیدر قدیم محسوب می شده.

تولید روغن از ۷ هزار سال پیش در ایران بوده است و عصار خانه را مقدس می دانستند.

فرایند روغن گیری در عصاری 

  1. ورود دانه های روغنی از بارانداز به پیشخوان و طبقه بندی آن بسته به نوع مصرفشان
  2. انتقال به گرمخانه و بو دادن آن بوسیله آتش تا ترد و شکننده شود.
  3. ورود به آسیاب سنگی و خرد و نرم شدن آنها
  4. اضافه کردن آب به دانه ها و خمیر ایجاد شده کله می گفتند
  5. پهن کردن خمیر بر روی کوپی که طبق بافته شده از لیف درخت خرما بود.
  6. کوپی را روی هم درون تیلو ( استوانه عمودی بلند با جداره ی چوبی ) می چیدند
  7. فرایند روغن گیری در عصاری 
  8. گرده ، چوب استوانه ایی شکل ، روی آخرین کوپی که مرکز آن فلزی بود قرار می دادند
  9. با تیر روغن گیری کوچکی بنام کارماله که سرش در دیوار مقابل ثابت می شد ،
    و ته آن بوسیله سنگ بزرگی به نام بنه به پایین کشیده می شد ،
    کمی فشار بر کوپی می آورد ، در نهایت تیر کوچک را خارج می کردند.
  10. چند گرده دیگر بر کوپی اضافه می شد ، ته تیر بزرگ را می کشیدند
    تا فشار زیادی بر کوپی وارد شود و تمامی روغن از ماده خمیری خارج می شد
    و به خمره ثابت داخل پاچال وارد می شد.
  11. در نهایت کوپی ها خارج می شد ، تفاله باقی می ماند که به عنوان کود طبیعی و خوراک دام استفاده می شد.

بازگشت

مکان های گردشگر نجف آباد 

غذاهای سنتی نجف آباد 

مشاهیر نجف آباد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *